Od słowa do zdrowia- kiedy jedzenie przejmuje kontrolę nad życiem
Zaburzenia odżywiania to problem, który dotyka coraz więcej osób - dzieci, młodzież i dorosłych - niezależnie od płci, wieku czy środowiska. Choć często kojarzone są wyłącznie z jedzeniem lub wyglądem, w rzeczywistości są poważnymi zaburzeniami psychicznymi, które wpływają na zdrowie fizyczne, emocje i relacje z innymi. O tym, czym są zaburzenia odżywiania, skąd się biorą, jakie sygnały powinny nas zaniepokoić i gdzie szukać pomocy, rozmawiamy dziś z mgr Marią Flak - psycholog młodzieży i dorosłych, specjalistką Psychokliniki, która na co dzień pracuje z osobami zmagającymi się z tym problemem.
Jakie są główne rodzaje zaburzeń odżywiania i czym się one między sobą różnią?
Na wstępie chciałabym podkreślić, że zaburzenia odżywiania nie zawsze są łatwe do jednoznacznej klasyfikacji. W praktyce objawy często się przenikają, zmieniają w czasie lub współwystępują, dlatego rzadko mamy do czynienia z jedną, „czystą” postacią zaburzenia. Zaburzenia odżywiania zwykle nie dotyczą wyłącznie jedzenia — jedzenie lub jego unikanie staje się sposobem regulowania emocji, napięcia, stresu czy poczucia braku kontroli.
Najczęściej rozpoznawane zaburzenia to anoreksja (anorexia nervosa, jadłowstręt psychiczny) — czyli znaczące ograniczanie jedzenia i silny lęk przed przyrostem masy ciała, często powiązane z perfekcjonizmem i samokrytyką. Bulimia (bulimia nervosa) wiąże się z epizodami objadania się i zachowaniami kompensacyjnymi (najczęściej wymiotami), a jedzenie bywa tu sposobem radzenia sobie z emocjami i napięciem. Warto też wspomnieć o zaburzeniu z napadami objadania się (Binge Eating Disorder), gdzie występują napady jedzenia dużych ilości bez wymiotów, a po nich pojawia się wstyd i poczucie winy. Poza tym istnieją trudności takie jak ARFID, OSFED czy ortoreksja — i one również mogą znacząco wpływać na jakość życia.
Skąd biorą się zaburzenia odżywiania? Jakie są najczęstsze przyczyny ich rozwoju?
Zawsze przestrzegam przed prostymi odpowiedziami, bo zaburzenia odżywiania nie mają jednej przyczyny — to zwykle indywidualna historia i splot wielu czynników. Często jednak powtarzają się elementy takie jak zbyt wysokie wymagania wobec siebie, presja bycia „idealną/idealnym” i silna potrzeba kontroli. Duże znaczenie ma też presja otoczenia i kultura diety — kanony sylwetki szybko się zmieniają, media i social media manipulują obrazem ciała, a szczególnie młode osoby łatwo się w tym gubią.
Istotna jest również regulacja emocji: jedzenie, ograniczanie jedzenia albo napady objadania się mogą dawać krótkotrwałą ulgę w stresie i napięciu, trochę jak w mechanizmach uzależnień. Zaburzenia odżywiania mogą też rozwijać się na tle depresji, zaburzeń lękowych, obsesyjno-kompulsyjnych czy przewlekłego stresu.
Jakie są pierwsze objawy zaburzeń odżywiania? Na co powinni zwrócić uwagę bliscy i sami chorzy?
Pierwsze objawy często nie zaczynają się od gwałtownych zmian wagi, dlatego łatwo je przeoczyć. Z mojego doświadczenia wynika, że jednym z najwcześniejszych sygnałów jest narastająca fiksacja na jedzeniu: liczenie kalorii, analizowanie „dobrych i złych” produktów, ważenie porcji. W pracy widzę, że rodzice najczęściej zauważają właśnie tę zmianę myślenia, zanim zobaczą zmianę wagi.
Rodzice opowiadają mi czasem bardzo charakterystyczne historie: dziecko, które wcześniej po prostu jadło lody, nagle pyta, czy lepszy będzie sorbet, bo „ma mniej kalorii”. Z czasem mogą pojawić się rytuały przy jedzeniu, unikanie wspólnych posiłków, zamykanie się w łazience po jedzeniu, jedzenie w ukryciu, a także silne zmiany w jedzeniu w okresach stresu. Niepokojące bywa też, gdy osoba o szczupłej lub normatywnej sylwetce nagle zaczyna mówić o sobie jak o „grubej” i koniecznie chce „schudnąć”.
Które zachowania związane z jedzeniem są szczególnie niepokojące i wymagają konsultacji ze specjalistą?
To zależy od sytuacji, ale kieruję się prostą zasadą: lepiej coś skonsultować, niż tego nie skonsultować. Szczególnie niepokojące jest, gdy emocje zaczynają zależeć od jedzenia — gdy nastrój i samoocena są powiązane z tym, ile zjedliśmy, albo gdy jedzenie (albo jego unikanie) staje się głównym sposobem radzenia sobie ze stresem.
Warto reagować, gdy myśli o jedzeniu i sylwetce zaczynają dominować w codzienności. Bezwzględnie warto skonsultować się także wtedy, gdy pojawiają się nagłe zmiany masy ciała lub objawy fizyczne, np. pogorszenie szkliwa, dolegliwości przełyku i przewodu pokarmowego, wyraźne pogorszenie skóry, włosów czy paznokci. Sama myśl: „mam wrażenie, że moja relacja z jedzeniem (albo relacja mojego dziecka) nie jest zdrowa” jest wystarczającym powodem, by porozmawiać ze specjalistą — nawet jeśli finalnie nie będzie to diagnoza, zwykle wychodzimy z większą wiedzą i narzędziami.
Czy zaburzenia odżywiania dotyczą tylko nastolatków, czy mogą wystąpić w każdym wieku?
Zaburzenia odżywiania mogą pojawić się w każdym wieku. Choć częściej obserwuje się je w okresie dorastania, nie oznacza to, że nie dotyczą dorosłych. W mojej pracy gabinetowej spotykam osoby, u których zaburzenia odżywiania zaczęły się dopiero w dorosłości — np. po kryzysach życiowych, traumie, rozstaniu, wypaleniu czy przewlekłym stresie. Zdarza się też, że zaczynają się w momencie, gdy ktoś chce „zadbać o siebie”, ale traci równowagę w odchudzaniu.
Chciałabym też podkreślić, że nie należy klasyfikować zaburzeń odżywiania na podstawie wieku czy płci. Stereotyp, że to problem głównie nastoletnich dziewczyn, sprawia, że dorośli i mężczyźni często później szukają pomocy.
W jaki sposób leczy się zaburzenia odżywiania? Jaką rolę odgrywa psycholog, psychiatra i dietetyk?
Leczenie zaburzeń odżywiania powinno być kompleksowe i zespołowe, bo dotyczy jednocześnie psychiki, emocji i ciała. Psycholog lub psychoterapeuta prowadzi regularną terapię (najczęściej raz w tygodniu, czasem częściej), pracując nad schematami myślenia, emocjami, poczuciem bezpieczeństwa i stopniowymi zmianami. Dietetyk lub psychodietetyk pomaga odbudować bezpieczną i elastyczną relację z jedzeniem oraz dopasować sposób odżywiania do potrzeb organizmu (często spotkania są raz w miesiącu lub częściej na początku). Psychiatra ocenia współwystępujące trudności (np. depresję, lęk, OCD) i gdy trzeba — włącza leczenie farmakologiczne; wizyty są zwykle rzadsze, np. co kilka tygodni lub miesięcy. Kluczowa jest współpraca między specjalistami, bo sama „zmiana jedzenia” albo sama „rozmowa o emocjach” zwykle nie wystarcza.
Jak długo zwykle trwa leczenie i od czego zależy czas powrotu do zdrowia?
Czas leczenia jest bardzo indywidualny. Dużo zależy od sieci wsparcia — czy bliscy potrafią dać zrozumienie i bezpieczeństwo, czy pojawia się presja typu „kiedy w końcu zaczniesz normalnie jeść”, która zwykle procesu nie przyspiesza. Znaczenie ma też to, jak długo problem trwa i jak bardzo jest nasilony. Często mówię obrazowo: im dłużej jedziemy niewłaściwym pociągiem, tym trudniej i kosztowniej wrócić na właściwy tor. Ważne są też aktualne stresory oraz indywidualne uwarunkowania biologiczne i psychiczne — dlatego nie warto porównywać tempa zdrowienia między osobami.
Jak bliscy mogą wspierać osobę z zaburzeniami odżywiania, a czego absolutnie nie powinni robić?
Wsparcie zależy od relacji, ale na początku nie rekomendowałabym drastycznych zmian — lepiej oprzeć się na tym, co w relacji do tej pory budowało bezpieczeństwo. Podstawą jest obecność, słuchanie i zainteresowanie bez ocen. Dobrze działają komunikaty: „Chciałabym zrozumieć, co się u Ciebie dzieje”, „Co jest teraz dla Ciebie najtrudniejsze?”, „Jak mogę Ci pomóc?”, „Widzę, że to jest trudne — spróbujmy to rozpracować razem”. Ważne jest, by nie dokładać wstydu i nie bagatelizować problemu.
Czego unikać? Komentarzy o wyglądzie i wadze (nawet „w dobrych intencjach”), presji, kontroli każdego kęsa, porównań i ocen typu „gdybyś chciała, to byś przestała”. Jeśli pojawia się ryzyko dla zdrowia, warto też odważnie sięgać po pomoc specjalistyczną — to forma troski, nie „przesada”.
mgr Maria Flak - psycholog młodzieży i dorosłych, specjalistka Psychokliniki [www.psychoklinika.pl]
Tu uzyskasz pomoc:
Poradnie Zdrowia Psychicznego Psychoklinika - Oddział Legionowo – siedziba, ul. Tęczowa 5A, 05-123 Chotomów, tel. 22 355 2001; Oddział Bielany, ul. Heroldów 19A, 01-991 Warszawa, tel. 22 355 2002; Oddział Białołęka, ul. Fleminga 29, 03-174 Warszawa, tel. 22 355 2003; Oddział Targówek, ul. Żyzna 4, 03-613 Warszawa, tel. 22 355 2004.
Poradnia Psychologiczno‑Pedagogiczna - ul. Jagiellońska 69, 05-120 Legionowo tel.: 22 774 38 14
NZOZ „ LEGIONOWO” - ul. gen. Józefa Sowińskiego 4 Legionowo tel.: 22 774-51-51
EL-MED - ul. Zygmunta Krasińskiego 70, 05-120 Legionowo tel.: 22 784 57 24
CBT Centrum – ul. ul. Księdza Jana Ignacego Skorupki 23A, 05-120 Legionowo tel.: 22 150-25-90
proMind Legionowo - ul. Józefa Piłsudskiego 13/101, 05-120 Legionowo tel.: 579069250
HappyLife – ul. Stefana Batorego 27 05-120 Legionowo tel.: 737 940 002
MEDIQ Szpital i Poradnie Specjalistyczne - ul. marsz. Józefa Piłsudskiego 20 Legionowo tel. 22 774-26-40
Bezpłatny Punkt Konsultacyjny – Fundacja Pasja Życia (Legionowo) - ul. Strużańska 2B, 05-119 Legionowo tel.: 509 432 492 lub 693 468 086
ULTRAMEDICA - UL. SIENKIEWICZA 10 LOK. 102 05-120 Legionowo tel. 518447748
