Od słowa do zdrowia - Nie tylko siniaki bolą. O skutkach przemocy wobec dziecka

Jakie długofalowe konsekwencje psychologiczne mogą wystąpić u dzieci doświadczających przemocy emocjonalnej?

Przemoc emocjonalna jest sytuacją szczególnie trudną, ponieważ dzieci dopiero poznają świat, uczą się co jest dobre, co złe. W kontakcie z dorosłymi kształtują swoją tożsamość i obraz siebie, relacji, otoczenia. I choć świadomość czym jest przemoc wzrasta w społeczeństwie, to dużo trudniej jest rozpoznawać i właściwe reagować wobec tego rodzaju przemocy, co sprawia, że często dzieci doświadczające jej nie mają znikąd pomocy. Uczą się, że to jest „normalne” skoro nikt dorosły ich nie broni i nie reaguje. To właśnie w dzieciństwie kształtują się poczucie własnej wartości, umiejętność wyrażania i regulowania emocji oraz podstawowe wzorce zachowań, a przemoc emocjonalna zaburza te procesy. Wynikiem tego jest wiele długofalowych skutków wynikających z takich doświadczeń. Jako przykłady takich konsekwencji można wymienić różnego rodzaju problemy związane z nasilonym lękiem, obniżeniem nastroju, brakiem poczucie własnej wartości, trudności w budowaniu zdrowych, bliskich relacji. Osoby, które w dzieciństwie doświadczały przemocy emocjonalnej, mogą w dorosłym życiu mieć trudności z wyrażaniem uczuć, wycofywaniem się z kontaktów społecznych. Zdarza się często, że te osoby powielają znane wzorce w relacjach i również stosują przemoc emocjonalną wobec innych. Niestety skutków może być wiele, mogą one wiązać się nawet z zaburzeniami osobowości, czy chorobami zarówno fizycznymi, wynikającymi z przeżywania przewlekłego stresu jak i na przykład z ryzykiem depresji, nerwicy, czy poważnych trudności poznawczych wpływających na możliwość nauki i rozwoju.

W jaki sposób przemoc fizyczna wpływa na rozwój mózgu oraz funkcjonowanie układu nerwowego dziecka?

To ważne pytanie, ponieważ często nie zdajemy sobie sprawy, że przemoc fizyczna, ale również i psychiczna ma realny wpływ na rozwijający się mózg oraz funkcjonowanie układu nerwowego dziecka, co wykazują badania. Wskutek przemocy, z którą wiąże się chroniczny stres i przeżycia traumatyczne może dochodzić do zmniejszenia objętości niektórych obszarów mózgu, nadmiernej aktywacji ciała migdałowatego (ośrodka strachu), co prowadzi do reakcji organizmu typu "walka, ucieczka, zamrożenie", a także do zaburzeń obszarów mózgu odpowiedzialnych za kontrolę impulsów, planowanie, regulację emocji i logiczne myślenie. Przemoc wpływa na zwiększoną produkcja hormonu stresu - kortyzolu, którego wysoki poziom jest szkodliwy. Dzieciom może towarzyszyć przewlekłe napięcie mięśniowe, czy trudności w regulowaniu się i przechodzeniu od stanu pobudzenia do wyciszenia.

Jakie objawy zaburzeń psychicznych najczęściej obserwuje się u dzieci, które były ofiarami przemocy domowej?

U dzieci, które były ofiarami przemocy domowej bezpośrednio lub jej świadkami, mogą pojawiać się przeróżne zaburzenia, które są wynikiem traumatycznych doświadczeń i odpowiedzią organizmu oraz psychiki dziecka na to, co je spotkało, a co było za trudne do zniesienia. Mogą to być różnego rodzaju zaburzenia lękowe (np. napady paniki, fobie, lęk separacyjny), zaburzenia depresyjne (np. obniżony nastrój, wycofanie społeczne), zaburzenia związane z traumą (np. problemy z koncentracją, powracające koszmary, wybuchy emocji) zaburzenia więzi, zachowania (np. agresja, niszczenie rzeczy, napady złości), zaburzenia odżywiania, a nawet w późniejszym wieku zaburzenia osobowości czy uzależnienia. Obszarów, które narusza i rozregulowuje doświadczenie przemocy jest naprawdę bardzo dużo i nie sposób wymienić tu wszystkich możliwych skutków.

Jak przemoc w dzieciństwie może wpływać na późniejsze relacje społeczne i zdolność budowania więzi?

Tak jak wcześniej wspomniałam umiejętności społeczne to jeden z obszarów, który w procesie rozwoju ulega zachwianiu i naruszeniu wskutek doświadczania przemocy. Wiąże się to z brakiem poczucia bezpieczeństwa i trudem w budowaniu zaufania. Ofiary przemocy często czują się winne, widzą siebie w krzywym zwierciadle i myślą o sobie negatywnie, co sprawia, że bardzo trudno im budować relacje, a wczesne doświadczanie opiekuna jako zagrażającego może skutkować dezorganizacją w obszarze więzi i budowania przywiązania. Do tego dochodzą nieprawidłowo ukształtowane wzorce zachowań i trudności w regulowaniu emocji, co niestety bardzo utrudnia bycie w zdrowej relacji, a sprzyja wycofaniu, osamotnieniu lub powielaniu przemocowych mechanizmów jako jedynie znanych.

Jakie są najczęstsze somatyczne (zdrowotne) skutki chronicznego stresu u dzieci doświadczających przemocy?

Dziękuję za to pytanie, myślę, że często wydaje nam się, że nasze objawy i choroby fizyczne nie mają żadnego innego podłoża, a jednak wiemy dziś, że wielokrotnie jest inaczej. Chroniczny stres, lęk, zmiany w mózgu, inne napięcie mięśniowe, to wszystko może wywoływać skutki somatyczne w organizmie na przykład takie jak różnego rodzaju dolegliwości bólowe (bóle głowy, brzucha, pleców czy kończyn). U ofiar przemocy obserwuje się problemy ze snem, z układem pokarmowym a także objawy ze strony układu krążenia i oddechowego (np. kołatanie serca, duszności). Odpowiedzią organizmu na przemoc może być też chroniczne zmęczenie i osłabienie, czy zmniejszona odporność.

W jaki sposób przemoc seksualna oddziałuje na rozwój emocjonalny i poczucie tożsamości dziecka?

Przemoc seksualna wobec dziecka jest jedną z największych krzywd jakich może ono doświadczyć, która wpływa na wewnętrzną dezintegrację i dotyka głęboko kwestii tożsamości. Oprócz wymienianych wcześniej skutków przemocy warto jeszcze zwrócić uwagę na przeciążenie emocjonalne, które przekracza możliwości dziecka do regulowania swoich uczuć oraz głęboko zapisujące się w świadomości poczucie wstydu i winy czy też przekonanie o tym, że to dziecko, jego ciało i jego reakcje są złe, a nie sprawca. Tak drastyczne naruszenie granic cielesnych, emocjonalnych i psychicznych może powodować u ofiary wewnętrzny rozpad, brak akceptacji i odrzucenie pewnych aspektów własnej osoby, np. związanych z ciałem, seksualnością i brak umiejętności rozpoznawania i obrony swoich granic czy potrzeb w przyszłości. Na szczęście skutki przemocy nie są nieodwracalne, a szczególnie dzieci i młodzież mają dużą zdolność do zdrowienia, o ile otrzymają odpowiednie wsparcie w postaci bezpiecznego środowiska, relacji z dobrym i wspierającym dorosłym oraz terapii traumy. Im wcześniej przemoc spotka się ze stanowczą reakcją, a dziecko otrzyma pomoc, tym lepiej.

Czy dzieci narażone na przemoc częściej wykazują trudności szkolne – i z czego te trudności mogą wynikać?

Niestety przemoc pociąga za sobą szereg negatywnych konsekwencji, a co za tym idzie bardzo mocno wpływa na nasze funkcjonowanie nawet jako dorosłych ludzi, a co dopiero na dzieci. Jako że przemoc ma wpływ zarówno na rozwój mózgu jak i na codzienne życie w napięciu, lęku, przewlekłym stresie, pociąga też za sobą skutki w postaci różnych trudności szkolnych. Wymienię chociażby problemy z nauką, koncentracją, pamięcią, ale również w komunikacji, zachowaniu czy interakcjach społecznych. Jeśli w odpowiedzi na takie zjawiska dziecko nie zostanie właściwie zrozumiane i nie otrzyma pomocy, może to prowadzić do dalszej traumatyzacji i niepowodzeń szkolnych.

Jak doświadczenie przemocy w dzieciństwie wpływa na ryzyko wystąpienia chorób przewlekłych w dorosłości?

Trochę o tym wspominałam mówiąc o somatycznych objawach związanych z doświadczaniem przemocy, ale podkreślę jeszcze, że takie przeżycia znacznie zwiększają ryzyko wystąpienia z biegiem czasu rożnych chorób przewlekłych. Jest to związane z kumulowaniem się tych wszystkich skutków, o których tu rozmawiamy i takim momentem, kiedy następuje długotrwałe przeciążenie organizmu, które może doprowadzać do chorób układu sercowo – naczyniowego, metabolicznych, autoimmunologicznych, układu oddechowego, nowotworowych czy też chorób psychicznych. Badania wykazują związek między traumą z dzieciństwa a zwiększonym ryzykiem zachorowań.

Podsumowując, doświadczenie przemocy w dzieciństwie wpływa bardzo silnie na emocje, psychikę i ciało. Jednocześnie podkreślę, że w każdym momencie warto sięgać po pomoc, żeby zatrzymać przemoc i jej skutki oraz żeby zaopiekować i wzmocnić osobę, która jej doświadczała poprzez budowanie bezpiecznego, wspierającego środowiska i poprzez podjęcie terapii.

Więcej o miejscach, w których można otrzymać pomoc w przypadku, gdy jest się ofiarą lub świadkiem w zakładce [https://legionowo.pl/a/czy-wiesz-ze-nie-jestes-z-tym-sama-nie-jestes-z-tym-sam]

Przydatne telefony:

• 800 12 12 12 – Dziecięcy Telefon Zaufania Rzecznika Praw Dziecka
• 116 111- Telefon Zaufania dla dzieci i Młodzieży
• 112- Numer alarmowy w sytuacjach zagrożenia zdrowia i życia